Zachowek – komu przysługuje i jak go dochodzić?

Zachowek to roszczenie pieniężne, które chroni najbliższych spadkodawcy przed pominięciem. Przysługuje dzieciom, małżonkowi i rodzicom (gdy nie ma dzieci) nawet wtedy, gdy nie zostali uwzględnieni w testamencie. Choć testament pozwala rozporządzić majątkiem według własnej woli, prawo zachowuje dla rodziny część należnego udziału.

Dla wielu osób zachowek bywa jedyną drogą do uzyskania części majątku po zmarłym. Warto więc wiedzieć, komu dokładnie przysługuje, jak oblicza się jego wysokość i jak skutecznie dochodzić swoich praw. Samą instytucję spadkobrania w szerszym ujęciu omawiamy osobno w artykule prawo spadkowe w Polsce.

Czym jest zachowek?

Zachowek to roszczenie o zapłatę określonej sumy pieniężnej. Nie chodzi o przeniesienie własności mieszkania czy działki, lecz o wypłatę równowartości należnej części spadku. To odróżnia go od fizycznego podziału majątku, który następuje w toku działu spadku między współspadkobierców.

Wysokość zachowku zależy od udziału spadkowego, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, i wynosi:

• 1/2 wartości udziału ustawowego,
• 2/3 udziału ustawowego, jeśli osoba uprawniona jest trwale niezdolna do pracy albo małoletnia.

Komu przysługuje zachowek?

Prawo do zachowku mają tylko najbliżsi:

• dzieci (zstępni) spadkodawcy,
• małżonek,
• rodzice (jeżeli spadkodawca nie miał dzieci).

Wskazówka: rodzeństwo, dalsi krewni czy osoby wskazane w testamencie, ale spoza rodziny – nie mają prawa do zachowku.

Kiedy można domagać się zachowku?

Roszczenie o zachowek powstaje, gdy uprawniony nie otrzymał należnej części majątku. Dzieje się tak najczęściej w jednej z trzech sytuacji:

• spadkodawca w testamencie przekazał majątek komuś innemu,
• uprawniony został pominięty lub otrzymał mniej niż przysługuje mu ustawowo,
• część majątku została rozdana za życia w formie darowizn, które zalicza się na schedę spadkową.

Jeśli dopiero zastanawiasz się nad rozporządzeniem majątkiem za życia, zasady jego sporządzenia tłumaczymy w artykule testament — jak napisać.

Jak obliczyć zachowek?

To jedna z najczęstszych wątpliwości. Obliczenie zachowku wymaga ustalenia:

1. substratu zachowku – czyli wartości spadku, powiększonej o darowizny dokonane przez spadkodawcę,
2. udziału ustawowego uprawnionego,
3. wysokości ułamka (1/2 lub 2/3).

Termin na dochodzenie zachowku

Roszczenie o zachowek przedawnia się po:

• 5 latach od ogłoszenia testamentu (dla testamentów),
• 5 latach od otwarcia spadku (jeśli brak testamentu, ale np. chodzi o darowizny).

Zachowek a darowizny

Darowizny dokonane przez spadkodawcę za życia są doliczane do spadku przy obliczaniu zachowku. Nie wszystkie jednak:

• uwzględnia się darowizny na rzecz spadkobierców,
• pomija się drobne darowizny zwyczajowo przyjęte (np. prezenty urodzinowe).

Sam zachowek nie jest tożsamy z obciążeniami podatkowymi po stronie spadkobiercy — kwestie te wyjaśniamy w artykule podatek od spadku.

Jak dochodzić zachowku w praktyce?

1. Wezwanie do zapłaty – pierwszym krokiem jest wysłanie pisemnego wezwania do spadkobiercy.
2. Negocjacje i mediacja – czasem strony dochodzą do porozumienia bez sądu.
3. Pozew o zachowek – gdy nie ma zgody, pozostaje droga sądowa. W Krakowie sprawy te rozpatrują sądy rejonowe lub okręgowe – zależnie od wartości roszczenia.

Wskazówka: przed złożeniem pozwu warto wykonać wycenę majątku (np. nieruchomości) i przygotować dowody dotyczące darowizn. To przyspieszy postępowanie.

Czy można nie dostać zachowku?

Tak, istnieją sytuacje, w których prawo do zachowku nie przysługuje:

• wydziedziczenie w testamencie z ważnych przyczyn (np. ciężkie naruszenie obowiązków rodzinnych),
• zrzeczenie się dziedziczenia w umowie,
• uznanie za niegodnego dziedziczenia (np. gdy ktoś dopuścił się przestępstwa wobec spadkodawcy).

Podsumowanie

Zachowek to istotny instrument ochrony najbliższych członków rodziny. Dzięki niemu nawet pominięci w testamencie mogą uzyskać należną część majątku.

W Krakowie sprawy o zachowek toczą się zarówno przed sądami rejonowymi, jak i okręgowymi. Często wymagają one wiedzy prawniczej, znajomości procedur oraz opinii biegłych.

Jeśli rozważasz wystąpienie o zachowek lub zastanawiasz się, czy w Twojej sytuacji on przysługuje – warto skonsultować się z prawnikiem.

Najważniejsze

Najczęściej zadawane pytania

Podstawa prawna i źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, ze zm.) – krąg uprawnionych i wysokość zachowku (art. 991), doliczanie darowizn (art. 993–994), przedawnienie roszczenia (art. 1007), wydziedziczenie (art. 1008–1010), niegodność dziedziczenia (art. 928): tekst aktu w ELI (eli.gov.pl).

Artykuł przygotowała r.pr. Angelika Michalik-Tylek (OIRP Kraków). Kancelaria LEX&CO prowadzi sprawy rodzinne i spadkowe w Krakowie i okolicach.

Stan prawny na 21 czerwca 2026 r. Artykuł ma charakter ogólnej informacji prawnej i nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie. Stan prawny i wykładnia mogą się zmieniać; przed podjęciem decyzji skonsultuj się z adwokatem lub radcą prawnym.